Komunikat – Zasiedzenie służebności przed wprowadzeniem przepisów o przesyle (P 10/16)
2 grudnia 2025 r. TK wydał wyrok P 10/16 w sprawie pytań sądów rejonowych w Grudziądzu i Brodnicy. Za niekonstytucyjne uznał art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego rozumiane jako dopuszczające nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 305¹–305⁴ k.c., przez zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu. Chodzi o okres przed 3 sierpnia 2008 r.
Wzorcami rozstrzygnięcia były art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji. Pozostałe postępowanie umorzono. Wyrok zapadł większością głosów w pełnym składzie; zdania odrębne złożyli Wojciech Sych i Rafał Wojciechowski. Przewodniczył Bogdan Święczkowski, a sprawozdawcą była Krystyna Pawłowicz.
Pytania powstały na tle wniosków spółki energetycznej dotyczących linii zbudowanych w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Spółka powoływała się na korzystanie z gruntów i dobrą wiarę swoich poprzedników. Właściciele sprzeciwiali się zasiedzeniu prawa, którego ich zdaniem ówczesne ustawy nie przewidywały. Sprawy dotyczyły sytuacji bez decyzji administracyjnych ograniczających korzystanie z nieruchomości na podstawie wskazanych przepisów wywłaszczeniowych.
TK uznał, że kontrola jest dopuszczalna, ponieważ jednolita i utrwalona praktyka Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych nadała przepisom określoną treść normatywną. Przedmiotem oceny nie było zatem samo literalne brzmienie dwóch artykułów ani jednostkowe zastosowanie prawa, lecz wywiedziona z nich norma.
Według Trybunału orzecznictwo stworzyło nowy rodzaj służebności, który nie odpowiadał klasycznej służebności gruntowej: korzyść odnosiło przedsiębiorstwo, bez konieczności wskazania nieruchomości władnącej. TK ocenił taki zabieg jako prawotwórczy. W jego ujęciu zamknięty katalog praw rzeczowych i konstytucyjna ochrona własności wymagają, aby nowe ograniczone prawo oraz jego podstawowe elementy wynikały wprost z ustawy.
Trybunał podkreślił, że analogia ani funkcjonalnie uzasadniona wykładnia nie mogą zastąpić wyraźnej ustawowej podstawy ograniczenia własności. Zasiedzenie stanowi daleko idący wyjątek od ochrony własności, dlatego jego podstaw nie należy interpretować rozszerzająco. Ustawową służebność przesyłu TK potraktował jako instytucję odrębną od wcześniejszych służebności gruntowych i osobistych.
Drugim zasadniczym argumentem była ochrona zaufania do prawa. W ocenie TK właściciele nie mogli przewidzieć biegu zasiedzenia prawa, którego ówczesne przepisy wprost nie regulowały, ani odpowiednio chronić swoich interesów. Trybunał powiązał to z zakazem retroaktywnego tworzenia skutków prawnych i bezpieczeństwem ekonomicznym właścicieli.
Rozstrzygnięcie dotyczy wskazanego sposobu rozumienia przepisów i historycznego okresu. Nie jest indywidualnym orzeczeniem o usunięciu konkretnych urządzeń, wypłacie odszkodowania ani rozstrzygnięciem wszystkich sporów o służebności przesyłu. O dalszym rozpoznaniu spraw, z których skierowano pytania, decydują właściwe sądy.
Źródła i prawa
Źródło: https://trybunal.gov.pl/postepowanie-i-orzeczenia/komunikaty-prasowe/komunikaty-po/art/zasady-nabycia-w-drodze-zasiedzenia-sluzebnosci-gruntowej-odpowiadajacej-trescia-sluzebnosci-przesylu-przez-przedsiebiorce-przesylowego-lub-skarb-panstwa-5. Data dodania i pozyskania: 2025-12-03. Opracowanie.
Fotografia: Pixabay / Pexels. Źródło: https://www.pexels.com/photo/person-showing-buildings-221506/. Licencja Pexels: https://www.pexels.com/license/. Przygotowano pomniejszone wersje i miniatury; treść zdjęcia bez zmian.