Komunikat – Wykorzystanie dodatkowych dowodów z kontroli operacyjnej wymaga sądowej weryfikacji (SK 58/22)
23 października 2024 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł w sprawie SK 58/22, że art. 459 § 2 Kodeksu postępowania karnego, w zakresie nieprzewidującym zażalenia na postanowienie prokuratora wydane na podstawie art. 168b k.p.k., jest niezgodny z Konstytucją. Chodzi o decyzję o wykorzystaniu dowodów ujawnionych podczas kontroli operacyjnej, dotyczących innego przestępstwa lub innej osoby niż objęte zarządzeniem kontroli.
Wzorcami stwierdzonej niezgodności były art. 78 w związku z art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji: prawo do zaskarżania rozstrzygnięć, prawo do sądu, zakaz zamykania drogi sądowej oraz zasada proporcjonalności. Wyrok zapadł jednogłośnie. W pozostałym zakresie postępowanie umorzono. TK zaznaczył, że nie oceniał konstytucyjności samego art. 168b k.p.k.; przedmiotem rozstrzygnięcia był brak środka odwoławczego.
Sprawa wynikała z postanowienia prokuratora z 11 grudnia 2018 r. o wykorzystaniu materiałów operacyjnych wobec P.D. Obrońca złożył zażalenie, lecz 27 października 2020 r. prokurator odmówił jego przyjęcia jako ustawowo niedopuszczalnego. Sąd okręgowy 25 lutego 2021 r. utrzymał tę odmowę, uznając, że przepisy nie przewidują sądowej kontroli decyzji z art. 168b k.p.k.
W komunikacie TK zwrócił uwagę na nieprecyzyjność ustawowej procedury wykorzystania takich dowodów. Artykuł 168b wskazuje ogólnie prokuratora, nie określając jednoznacznie jego szczebla ani formy decyzji. Trybunał potraktował te uwagi jako kontekst dla oceny braku kontroli sądu, a nie jako odrębną sentencję o nieważności całego mechanizmu wykorzystania materiałów.
TK podkreślił, że niejawne pozyskiwanie informacji o jednostce ingeruje w prywatność, tajemnicę komunikowania się i autonomię informacyjną. W jego ocenie może ono służyć zapobieganiu, wykrywaniu i ściganiu poważnych przestępstw, lecz sam fakt uznania zachowania za przestępstwo nie wystarcza do uzasadnienia tak głębokiej ingerencji. Ustawowe zasady gromadzenia i przetwarzania danych powinny być przejrzyste i wykluczać dowolność działania organów.
Trybunał przypomniał również zasadę pomocniczego stosowania tajnych metod: powinny być wykorzystywane wtedy, gdy inne rozwiązania są nieprzydatne lub nieskuteczne. Z tą zasadą powiązał wymóg niezależnej kontroli. Za optymalny konstytucyjnie mechanizm uznał kontrolę sądową, sprawowaną przez organ niezależny od władzy wykonawczej.
W części poświęconej prawu do sądu TK omówił dostęp do niezależnego sądu, sprawiedliwą procedurę, uzyskanie wiążącego rozstrzygnięcia oraz odpowiedni ustrój organu orzekającego. Podkreślił szczególne znaczenie zakazu ustawowego zamykania drogi sądowej w sprawach ochrony konstytucyjnych praw i wolności. Ochrona bezpieczeństwa czy porządku publicznego może uzasadniać szczególne zasady postępowania, ale nie wyłączenie tej gwarancji.
Prawo do zaskarżania rozstrzygnięć pierwszoinstancyjnych również dopuszcza ustawowe wyjątki, jednak — według TK — muszą one mieć szczególne uzasadnienie i pozostawać zgodne z innymi gwarancjami konstytucyjnymi. W badanym przypadku całkowite pozbawienie zainteresowanego możliwości zakwestionowania decyzji prokuratora nie spełniało wymogu proporcjonalności.
Trybunał porównał sytuację z kontrolą operacyjną od początku skierowaną wobec określonej osoby, wymagającą zgody sądu. Uznał, że wykorzystanie materiałów ujawnionych przy okazji takiej kontroli tym bardziej wymaga zapewnienia następczej weryfikacji sądowej. Sam prokurator nie posiada konstytucyjnych gwarancji niezawisłości, które mogłyby zastąpić tę ochronę.
Składowi przewodniczył Rafał Wojciechowski, sprawozdawcą był Andrzej Zielonacki; orzekali także Zbigniew Jędrzejewski, Justyn Piskorski i Jarosław Wyrembak.
Źródła i prawa
Źródło: https://trybunal.gov.pl/postepowanie-i-orzeczenia/komunikaty-prasowe/komunikaty-po/art/brak-mozliwosci-wniesienia-zazalenia-na-postanowienie-prokuratora-wydane-w-przedmiocie-wykorzystania-materialow-z-kontroli-operacyjnej-w-postepowaniu-o-inne-przestepstwo-ujawnione-w-wyniku-tej-kontroli-niz-to-objete-zarzadzeniem-o-kontroli-2. Data dodania i pozyskania: 2024-10-24. Opracowanie.
Fotografia: Bartłomiej Cacko / BTK. Źródło: https://trybunal.gov.pl/o-trybunale/trybunal-konstytucyjny-w-polsce/galeria-zdjec-siedziby-trybunalu-konstytucyjnego/art/3309-wnetrza-siedziby-trybunalu-konstytucyjnego. Data wykonania niepodana; galeria opublikowana 2013-11-06. Pozyskano: 2026-10-13. Warunki ponownego wykorzystywania TK: https://trybunal.gov.pl/informacja-publiczna-media/ponowne-wykorzystywanie. Przygotowano pomniejszone wersje i miniatury; treść zdjęcia bez zmian.