Komunikat – TK zakwestionował nierówne traktowanie opiekunów z niepełnosprawnością (SK 22/22)
18 marca 2025 r. TK jednogłośnie orzekł w sprawie SK 22/22, że wyłączenie osób o znacznym stopniu niepełnosprawności z określonej grupy uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego narusza art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wyrok dotyczy części art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych w historycznym brzmieniu nadanym nowelizacją z 7 grudnia 2012 r., obowiązującym do wejścia w życie zmiany wprowadzonej ustawą z 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym.
Skarżący opiekował się żoną z niepełnosprawnością, niezdolną do samodzielnej egzystencji. Organy odmówiły mu świadczenia, ponieważ sam miał znaczny stopień niepełnosprawności i ustalone prawo do renty. WSA oddalił skargę w 2019 r., a NSA skargę kasacyjną w 2020 r. Kontrola konstytucyjna dotyczyła jednak konkretnie wyłączenia ze względu na znaczny stopień niepełnosprawności zawartego w art. 17 ust. 1 pkt 4, nie wszystkich przesłanek świadczenia.
TK porównał sytuację osób zobowiązanych do alimentacji objętych punktem 4 z pozostałymi grupami opiekunów: matką lub ojcem, opiekunem faktycznym dziecka i spokrewnioną rodziną zastępczą. W odniesieniu do tych grup ustawodawca nie ustanowił takiego samego wyłączenia. Trybunał nie znalazł wystarczającego uzasadnienia różnicy, która dotyka rodzin znajdujących się w szczególnie trudnej sytuacji.
W ocenie TK znaczny stopień niepełnosprawności nie pozwala automatycznie uznać, że osoba nie może opiekować się bliskim. Zakres ograniczeń i faktyczna zdolność do opieki mogą być różne, podobnie jak możliwość pracy na dostosowanym stanowisku albo zdalnie. Trybunał uznał za nieuprawnione generalne pozbawienie całej grupy świadczenia bez uwzględnienia rzeczywistych okoliczności.
Odnosząc się do argumentu zapobiegania fikcyjnemu pobieraniu świadczeń, TK wskazał na obowiązek rzetelnego ustalania faktów przez właściwe organy. Jego zdaniem trudności kontroli nie usprawiedliwiają nierównego traktowania wszystkich opiekunów należących do danej grupy. Przepisy powinny przeciwdziałać nadużyciom bez automatycznego wykluczania osób faktycznie sprawujących opiekę.
Trybunał rozważył także argument finansów publicznych. Przyznał, że równowaga budżetowa jest wartością konstytucyjną, ale powołanie się na jej zagrożenie wymaga konkretnych analiz. W tej sprawie nie wykazano realnego zagrożenia stabilności systemu ani uzasadnienia wyboru właśnie tej grupy do ograniczenia jej uprawnień.
Pozostały zakres postępowania umorzono. W komunikacie TK wskazał możliwość żądania wznowienia zakończonych postępowań o świadczenie na podstawie art. 190 ust. 4 Konstytucji i odpowiednich przepisów proceduralnych. Wyrok nie oznacza automatycznego przyznania świadczenia wszystkim zainteresowanym: usunięta została określona przeszkoda, a pozostałe warunki wymagają oceny w indywidualnej sprawie.
Składowi przewodniczył Rafał Wojciechowski, sprawozdawcą był Andrzej Zielonacki, a ponadto orzekali Bartłomiej Sochański, Jakub Stelina i Bogdan Święczkowski.
Źródła i prawa
Źródło: https://trybunal.gov.pl/postepowanie-i-orzeczenia/komunikaty-prasowe/komunikaty-po/art/znaczny-stopien-niepelnosprawnosci-jako-negatywna-przeslanka-uniemozliwiajaca-przyznanie-swiadczenia-pielegnacyjnego-4. Data dodania i pozyskania: 2025-03-19. Opracowanie.
Fotografia: Bartłomiej Cacko / BTK. Źródło: https://trybunal.gov.pl/o-trybunale/trybunal-konstytucyjny-w-polsce/galeria-zdjec-siedziby-trybunalu-konstytucyjnego/art/3309-wnetrza-siedziby-trybunalu-konstytucyjnego. Data wykonania niepodana; galeria opublikowana 2013-11-06. Pozyskano: 2026-10-13. Warunki ponownego wykorzystywania TK: https://trybunal.gov.pl/informacja-publiczna-media/ponowne-wykorzystywanie. Przygotowano pomniejszone wersje i miniatury; treść zdjęcia bez zmian.