Komunikat – TK zakwestionował brak częściowej zapłaty za wykonaną obronę z urzędu (SK 67/20)

5 listopada 2024 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł w sprawie SK 67/20, że pominięcie przyznania obrońcy z urzędu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej za czynności wykonane przed zakończeniem postępowania w danej instancji narusza Konstytucję. Rozstrzygnięcie obejmuje art. 29 ust. 1 Prawa o adwokaturze w związku z art. 616 § 2 pkt 2 i art. 618 § 1 pkt 11 Kodeksu postępowania karnego.

TK stwierdził niezgodność z art. 64 ust. 2 w związku z art. 24 i art. 32 Konstytucji, czyli równą ochroną praw majątkowych, ochroną pracy i zasadą równości. W pozostałym zakresie postępowanie umorzono. Wyrok zapadł większością głosów; zdania odrębne zgłosili Julia Przyłębska i Michał Warciński.

Skarżąca została ustanowiona obrońcą z urzędu w 2013 r. Przez sześć lat udzielała pomocy prawnej i uczestniczyła w 21 rozprawach. W lipcu 2019 r., po zmianie składu sądu, zdecydowano o prowadzeniu rozprawy od początku. Adwokat wystąpiła wówczas o wypłatę części należności za już wykonaną pracę. Sądy odmówiły, wskazując na brak ustawowej podstawy do zaliczkowej wypłaty kosztów obrony przed zakończeniem sprawy.

Trybunał odwołał się do wcześniejszego orzecznictwa uznającego wynagrodzenie za pomoc prawną za chronione prawo majątkowe. Ustawodawca może określać zasady i stawki wynagrodzenia, ale — w ocenie TK — nie może dowolnie różnicować ochrony praw osób wykonujących porównywalną pracę. Obrońca z wyboru może otrzymywać zapłatę w toku procesu, podczas gdy obrońca z urzędu przez lata ponosi koszty świadczenia pomocy zleconej przez państwo.

TK wskazał na obowiązki wspólne obu grupom: analizę materiału dowodowego, przygotowywanie pism i wniosków, udział w rozprawach oraz zachowanie należytej staranności. Podkreślił zarazem, że obrońca z urzędu ma ograniczoną możliwość odmowy wykonania powierzonego zadania. Koszty prowadzenia kancelarii i wykonywania zawodu powstają niezależnie od terminu zapłaty przez państwo.

Zdaniem Trybunału wieloletnie odroczenie wynagrodzenia, bez waloryzacji, może pozbawiać formalnie przyznane prawo realnej wartości ekonomicznej. TK porównał też sytuację obrońców z zasadami wynagradzania biegłych, specjalistów i tłumaczy. Ci uczestnicy postępowania również wykonują zadania na polecenie państwa, lecz przepisy dopuszczają zapłatę za ich czynności w toku sprawy, a w określonych sytuacjach także zaliczki.

Komunikat wyraźnie określa granice skutku wyroku. TK wskazał na obowiązek niezwłocznego uzupełnienia ustawy o regulację częściowego wynagrodzenia za wykonane czynności. Sam wyrok o pominięciu prawodawczym nie dodaje jednak automatycznie do systemu brakującej normy określającej sposób przyznawania i wypłaty należności. Nowe przepisy powinny respektować standard niedyskryminowania obrońców z urzędu względem obrońców z wyboru.

Składowi przewodniczyła Krystyna Pawłowicz, sprawozdawcą był Andrzej Zielonacki; orzekali także Julia Przyłębska, Bartłomiej Sochański i Michał Warciński.

Źródła i prawa

Źródło: https://trybunal.gov.pl/postepowanie-i-orzeczenia/komunikaty-prasowe/komunikaty-po/art/brak-mozliwosci-chociazby-czesciowej-wyplaty-wynagrodzenia-w-toku-postepowania-za-udzielona-pomoc-prawna-dla-pelnomocnika-z-urzedu-3. Data dodania i pozyskania: 2024-11-06. Opracowanie.

Fotografia: Pixabay. Źródło: https://www.pexels.com/photo/calculator-and-pen-on-table-209224/. Data wykonania: 2016-09-19. Licencja Pexels: https://www.pexels.com/license/. Przygotowano pomniejszone wersje i miniatury; treść zdjęcia bez zmian.