Komunikat – Odmowa zwolnienia od opłaty od apelacji wymaga możliwości zaskarżenia (SK 59/21)
8 maja 2024 r. Trybunał Konstytucyjny rozstrzygnął sprawę SK 59/21 dotyczącą zaskarżania postanowienia sądu drugiej instancji odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych. Za niekonstytucyjny uznał brak zażalenia na odmowę zwolnienia od opłaty od apelacji w badanym, historycznym brzmieniu przepisów postępowania cywilnego.
Kontrola objęła art. 394² § 1¹ kodeksu postępowania cywilnego w brzmieniu obowiązującym do 30 czerwca 2023 r. Rozstrzygnięcie dotyczy zakresu, w którym przepis uniemożliwiał zaskarżenie odmowy wydanej przez sąd drugiej instancji. TK stwierdził niezgodność z art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2, art. 78, art. 176 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji. W pozostałym zakresie postępowanie umorzył; wyrok był jednogłośny.
Trybunał wyjaśnił, że zwolnienie od kosztów pozwala osobie niemającej dostatecznych środków skorzystać z prawa do sądu, również na etapie apelacji. Decyzja o odmowie może więc przesądzić o dostępie do kontroli orzeczenia pierwszej instancji. Nie wystarcza samo istnienie formalnej możliwości wniesienia środka odwoławczego, jeżeli bariera finansowa uniemożliwia jego skuteczne użycie.
Za niewystarczającą TK uznał kontrolę pośrednią, przewidzianą w art. 380 k.p.c. Strona mogła domagać się zbadania odmowy dopiero przy okazji zaskarżenia odrzucenia nieopłaconej apelacji. Musiała zatem najpierw dopuścić do odrzucenia swojego środka odwoławczego i zaryzykować jego definitywną utratę. Jeżeli odmowa zwolnienia zostałaby następnie utrzymana, regulacja art. 112 ust. 2 i 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nie zapewniała w tej sytuacji ponownej możliwości uiszczenia opłaty. Zapłacenie jej z góry usuwało z kolei podstawę do przeprowadzenia tej pośredniej kontroli.
Procedura ta niosła również dodatkowe utrudnienia. Zażalenie na odrzucenie apelacji podlegało opłacie, a kontrola wcześniejszej odmowy wymagała wyraźnego wniosku i wykazania jej wpływu na zaskarżone postanowienie. Strona musiała polemizować z rozstrzygnięciem, którego pisemnego uzasadnienia nie otrzymywała. Według TK takie rozwiązanie nie zapewniało rzeczywistej ochrony prawa do sądu i zaskarżenia orzeczenia.
W komunikacie wskazano również art. 190 ust. 4 Konstytucji jako podstawę wznowienia postępowań zakończonych rozstrzygnięciami opartymi na niekonstytucyjnej normie, na zasadach przewidzianych dla danej procedury. Nie oznacza to automatycznego wznowienia każdej sprawy. Składowi przewodniczył Jarosław Wyrembak, sprawozdawcą był Andrzej Zielonacki; orzekali także Zbigniew Jędrzejewski, Krystyna Pawłowicz i Stanisław Piotrowicz.
Źródła i prawa
Źródło: https://trybunal.gov.pl/postepowanie-i-orzeczenia/komunikaty-prasowe/komunikaty-po/art/12751-brak-zaskarzalnosci-postanowienia-o-odmowie-zwolnienia-od-kosztow-sadowych-wydanego-po-raz-pierwszy-przez-sad-drugiej-instancji. Data dodania i pozyskania: 2024-05-09. Opracowanie.
Fotografia: Bartłomiej Cacko / BTK. Źródło: https://trybunal.gov.pl/o-trybunale/trybunal-konstytucyjny-w-polsce/galeria-zdjec-siedziby-trybunalu-konstytucyjnego/art/3309-wnetrza-siedziby-trybunalu-konstytucyjnego. Data wykonania niepodana; galeria opublikowana 2013-11-06. Pozyskano: 2026-10-13. Warunki ponownego wykorzystywania TK: https://trybunal.gov.pl/informacja-publiczna-media/ponowne-wykorzystywanie. Przygotowano pomniejszone wersje i miniatury; treść zdjęcia bez zmian.