Komunikat – Ustawa dotycząca NCBR zakwestionowana ze względu na przebieg prac sejmowych (K 7/24)
19 czerwca 2024 r. Trybunał Konstytucyjny uznał w sprawie K 7/24 za niezgodną z Konstytucją całą ustawę z 26 stycznia 2024 r. zmieniającą ustawę o Narodowym Centrum Badań i Rozwoju oraz Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Powodem rozstrzygnięcia była ocena trybu jej uchwalenia, związana z niedopuszczeniem Mariusza Kamińskiego i Macieja Wąsika do udziału w pracach Sejmu.
TK stwierdził naruszenie art. 7 w związku z art. 4 ust. 2, art. 104 ust. 1 i art. 96 ust. 1 Konstytucji. W pozostałym zakresie postępowanie umorzył. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. Kontrolowana ustawa przywracała nadzór nad NCBR ministrowi właściwemu do spraw szkolnictwa wyższego i nauki; jej treść dotycząca tego nadzoru nie stanowiła istoty zarzutów Prezydenta RP.
Trybunał odtworzył przebieg prac nad projektem rządowym. Wpłynął on do Sejmu 18 stycznia 2024 r., a ustawę uchwalono 26 stycznia. W głosowaniu uczestniczyło 434 posłów: 240 poparło projekt, 177 było przeciw, a 17 wstrzymało się od głosu. Senat przyjął ustawę bez poprawek, Prezydent podpisał ją 19 lutego, a 21 lutego została ogłoszona w Dzienniku Ustaw pod pozycją 227. Kamiński i Wąsik nie uczestniczyli w sejmowym głosowaniu.
W ocenie przyczyn ich nieobecności TK zasadnicze znaczenie nadał prezydenckiemu aktowi łaski z 16 listopada 2015 r. oraz swoim wcześniejszym orzeczeniom dotyczącym tej prerogatywy: K 9/17, K 8/17 i Kpt 1/17. Podtrzymał stanowisko o wyłącznym charakterze kompetencji Prezydenta i braku możliwości jej prawnie skutecznej kontroli przez Sąd Najwyższy. Z tego punktu widzenia krytycznie ocenił dalszy bieg postępowania karnego wobec obu polityków, w tym wyroki z czerwca i grudnia 2023 r.
Kolejnym elementem argumentacji były postanowienia Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych SN z 4 i 5 stycznia 2024 r., uchylające postanowienia Marszałka Sejmu o wygaśnięciu mandatów Wąsika i Kamińskiego. Według TK Marszałek powinien był je respektować i umożliwić wykonywanie mandatów. Trybunał wskazał jednak na dezaktywację kart do głosowania i niedopuszczanie obu osób do budynków Sejmu. Uznał te działania za bezprawne i wpływające na prawidłowość procesu ustawodawczego.
TK wyraźnie odróżnił tak ocenioną sytuację od zwykłej nieobecności posła, np. wskutek choroby, oraz od rzeczywistego, przejściowego wakatu. Podstawą wyroku nie była sama liczba uczestników głosowania niższa niż 460. Trybunał przyjął, że naruszenie wynikało z uniemożliwienia udziału osobom, które w jego ocenie nadal posiadały mandat, a więc mogły i powinny reprezentować Naród w pracach nad ustawą.
Zdaniem TK zachowanie kworum i uzyskanie odpowiedniej większości nie usuwały tej wady. Prawo posła do uczestniczenia w pracach ustawodawczych powiązał z przedstawicielskim sposobem sprawowania władzy przez Naród i legalnym ukształtowaniem składu Sejmu. Tak rozumiane naruszenie procedury uzasadniło zakwestionowanie całej ustawy. Oceny dotyczące statusu obu parlamentarzystów i legalności działań innych organów są stanowiskiem Trybunału przedstawionym w tej sprawie.
Choć Prezydent nie wymienił art. 7 Konstytucji w samym wyliczeniu wzorców kontroli, TK uwzględnił go ze względu na wielokrotne odwołania do legalizmu w uzasadnieniu wniosku i podczas rozprawy. Po stwierdzeniu niekonstytucyjności zbadanie pozostałych wzorców — art. 4 ust. 1 i art. 106 — uznał za zbędne i w tej części umorzył postępowanie.
W komunikacie wskazano, że ustawa utraci moc z chwilą ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw. TK przypomniał również o obowiązku respektowania jego orzeczeń przez organy państwa i przedstawił ocenę, że ich niestosowanie może rodzić odpowiedzialność prawną. W końcowej części komunikatu szczególnie ostro ocenił wyroki SN z 6 czerwca 2023 r. i Sądu Okręgowego w Warszawie z 20 grudnia 2023 r., dopuszczając możliwość zakwalifikowania ich jako zbrodni sądowej i przypisując motywację polityczną. Była to ocena zawarta w uzasadnieniu komunikatu, a nie wyrok karny stwierdzający odpowiedzialność jego adresatów.
Składowi przewodniczyła Krystyna Pawłowicz, sprawozdawcą był Bogdan Święczkowski; orzekali także Zbigniew Jędrzejewski, Stanisław Piotrowicz i Julia Przyłębska.
Źródła i prawa
Źródło: https://trybunal.gov.pl/postepowanie-i-orzeczenia/komunikaty-prasowe/komunikaty-po/art/12819-tryb-uchwalenia-ustawy. Data dodania i pozyskania: 2024-06-20. Opracowanie.
Fotografia: Bartłomiej Cacko / BTK. Źródło: https://trybunal.gov.pl/o-trybunale/trybunal-konstytucyjny-w-polsce/galeria-zdjec-siedziby-trybunalu-konstytucyjnego/art/3309-wnetrza-siedziby-trybunalu-konstytucyjnego. Data wykonania niepodana; galeria opublikowana 2013-11-06. Pozyskano: 2026-10-13. Warunki ponownego wykorzystywania TK: https://trybunal.gov.pl/informacja-publiczna-media/ponowne-wykorzystywanie. Przygotowano pomniejszone wersje i miniatury; treść zdjęcia bez zmian.