Komunikat – Obowiązkowy dożywotni zakaz prowadzenia pojazdów narusza prawo do sądu (SK 22/21)
4 czerwca 2024 r. Trybunał Konstytucyjny uznał za niekonstytucyjny obowiązek orzekania dożywotniego zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych wobec sprawcy przestępstwa z art. 178a § 4 kodeksu karnego. Wyrok w sprawie SK 22/21 dotyczy art. 42 § 3 k.k. w brzmieniu nadanym nowelizacją z 20 marca 2015 r.
TK stwierdził niezgodność tak określonego zakresu przepisu z art. 45 ust. 1 w związku z art. 42 ust. 3 Konstytucji. W pozostałej części postępowanie umorzył. Orzeczenie zapadło większością głosów. Kontrolę ograniczono do przestępstwa, za które skazano skarżącego; wyrok nie obejmuje wszystkich przypadków wymienionych w art. 42 § 3 k.k.
Trybunał ocenił, że przepis ustanawiał dożywotni zakaz jako rozwiązanie zasadnicze, od którego sąd mógł odstąpić jedynie w wyjątkowym wypadku uzasadnionym szczególnymi okolicznościami. Według TK ustawodawca pozostawił w ten sposób zbyt mało miejsca na indywidualną ocenę czynu, sprawcy i stopnia winy. Ustawowy automatyzm mógł prowadzić do środka karnego surowszego, niż wynikałoby to z okoliczności konkretnej sprawy.
Istotne było także zrównanie w tym mechanizmie przestępstw powodujących poważne skutki z przestępstwem formalnym, którego popełnienie nie wymaga wystąpienia takiego skutku. TK uznał, że sąd powinien móc uwzględnić charakter naruszonego dobra i następstwa zachowania. Powiązał tę możliwość z prawem do sądu, rozumianym również jako prawo do rzeczywistego sądowego wymiaru sankcji w granicach ustawy.
Możliwość zastosowania wyjątku nie usunęła, zdaniem Trybunału, tego problemu. Użyte w nim pojęcia są nieostre, a praktyka ich wykładni bardzo restrykcyjna. Utrudniało to przewidzenie, które okoliczności pozwolą uniknąć dożywotniego zakazu. TK krytycznie ocenił również oparcie konstrukcji środka przede wszystkim na odstraszaniu potencjalnych sprawców; uznał, że taki cel nie może wypierać proporcjonalności reakcji do stopnia winy.
Trybunał odniósł się do wcześniejszego wyroku SK 46/19 z 16 grudnia 2020 r. Uznał, że odmienny stan faktyczny i argumentacja pozwalają rozpoznać nową skargę mimo wcześniejszej kontroli tej regulacji. Zarzuty dotyczące podziału władz i pozycji sądów potraktował jako rozwinięcie argumentacji odnoszącej się do prawa do sądu, umarzając odrębne badanie tych wzorców.
Składowi przewodniczyła Krystyna Pawłowicz, sprawozdawcą był Justyn Piskorski; orzekali także Zbigniew Jędrzejewski, Michał Warciński i Andrzej Zielonacki.
Źródła i prawa
Źródło: https://trybunal.gov.pl/postepowanie-i-orzeczenia/komunikaty-prasowe/komunikaty-po/art/12802-dozywotni-zakaz-prowadzenia-pojazdow-mechanicznych. Data dodania i pozyskania: 2024-06-05. Opracowanie.
Fotografia: Bartłomiej Cacko / BTK. Źródło: https://trybunal.gov.pl/o-trybunale/trybunal-konstytucyjny-w-polsce/galeria-zdjec-siedziby-trybunalu-konstytucyjnego/art/3309-wnetrza-siedziby-trybunalu-konstytucyjnego. Data wykonania niepodana; galeria opublikowana 2013-11-06. Pozyskano: 2026-10-13. Warunki ponownego wykorzystywania TK: https://trybunal.gov.pl/informacja-publiczna-media/ponowne-wykorzystywanie. Przygotowano pomniejszone wersje i miniatury; treść zdjęcia bez zmian.